De NSB en het gewapend verzet

Tijdens gesprekken met oud-NSB’ers uit het Westland en voormalige Westlandse leden van de Waffen-SS, ergens rond 2010, barstte tijdens zo’n gesprek opeens een oude man in tranen uit. Hij huilde minutenlang om vervolgens snikkend en met horten en stoten zijn verhaal te vertellen. Hij vocht in het voorjaar van 1945 als 17-jarige Waffen-SS’er wekenlang tegen de Geallieerden. Deze gevechten vonden plaats ergens in de provincie Gelderland en Utrecht. In het dorp waar hij woonde wist niemand van zijn verleden, ook zijn vier kinderen niet. Uitgezonderd zijn vrouw en haar ouders, want zij zaten toentertijd in het verzet. Na dit gesprek vertrok ik met een wirwar van emoties naar huis. Wat een onderlinge liefdesband, maar ook een leven vol schaamte, verdriet en zwijgen.

Nieuwsgierig?

De historicus Van den Berg zegt dat bovenstaande gebeurtenis niet een op zichzelf staand verhaal is. Hij kan zonder problemen meer van dit soort verhalen oplepelen. De auteur van het boek Kring 71. De NSB in het Westland spitte zo’n vijf jaar geleden meer dan 200 CABR-dossiers door van foute Westlanders. Gevoelige dossiers die binnenkort vrij toegankelijk zijn. Maar zijn de Westlanders wel nieuwsgierig naar wie fout was tijdens de oorlog? Of wie tijdens de bezetting joeg op onderduikers, ‘terroristen’ en zwarthandelaren, onder andere in De Lier en Maasdijk? Maar ook de vraag wie aan het Oostfront meevocht met de Duitsers tegen het communisme, misschien onder invloed van een predikant uit een dorp in het Westland?

Je weet maar nooit!

Vanuit het Westland verwacht Van den Berg geen grote toeloop richting het Nationaal Archief. Niet alleen omdat veel (klein)kinderen weinig of niets weten over het verleden van hun ouders. Hooguit dat ze ergens aanvoelen en weten dat er iets speelde, maar wat? En, indien ze later hierover toevallig iets hebben gehoord, gelezen of gevonden, vinden sommige (klein)kinderen het lastig om op onderzoek uit te gaan. Want wat zullen in de dossiers tegenkomen en vinden over hun (groot)ouders of andere familieleden? Angst en onzekerheid troef. Deze en andere bijkomende gevoelens zorgen ervoor dat sommige mensen het liever niet weten, want je weet maar nooit!

Mentaliteit

Daarbij zijn Westlanders geen praters, zeker niet over wat hen persoonlijk bezighoudt en wat er leeft in hun binnenste. Niet vreemd en het is zeker geen verwijst, want behalve dat de Westlandse mentaliteit spelen ook andere facetten hierin een rol, zoals opvoeding, andere tijdsgeest en de huidige cultuur. Verder wordt over bepaalde onderwerpen gewoon niet gepraat, daar rust een taboe op, zoals op de NSB en het ‘fout-zijn’ geweest tijdens de bezettingsjaren.

Motieven

Het onderzoek maakte in ieder geval duidelijk dat de motieven om lid te worden van de NSB bij veel ‘foute Westlanders’ zeer verschillend waren. Het aanzienlijk deel van de Westlandse NSB-leden meldde zich al in de jaren dertig bij de beweging van Mussert. Ook laat het sociaalmaatschappelijk profiel zien dat persoonlijke beweeg-redenen een belangrijke rol speelden, zoals gezondheid en werkloosheid. Maar dit geldt ook voor de invloed van de notabelen uit het dorp en het gegeven dat het christelijk geloof een belangrijke rol speelde in hun keuze voor nazi-Duitsland. Dit vanwege de strijd tegen het goddeloze communisten.  

Het (gewapend) verzet

Dat laatste aspect vindt Van den Berg extra boeiend, maar ook opvallend en bijzonder. Want in zijn lopend onderzoek naar de knokploeg Westland en het gewapend verzet in de regio zie je dat opnieuw het christelijk geloof een belangrijke rol speelde onder de verzetslieden. Alleen vertegenwoordigden beide ‘groepen’ vaak een andere kerkelijke stroming.  

Fanatieke nazi’s?

Betekent dit dat de ‘foute’ Westlanders allemaal lieverdjes waren en niks verkeerds deden. Zeker niet, maar het beeld dat de leden van de NSB fanatieke nazi’s waren klopt simpelweg niet. De meerderheid hield zich afzijdig, een aanzienlijk aantal leden zette hun idealen om door mee te vechten aan het front. Wel vond ik het aantal Waffen-SS’ers uit het Westland verhoudingsgewijs verrassend hoog. En natuurlijk had je in het Westland een groepje fanatieke NSB-leden en leden van de Landwacht, deze bestond maximaal uit vijftien personen. Mannen die vol overgave zich inzette voor de NSB en de Duitse bezettingsmacht en actief betrokken waren bij hun jacht naar onderduikers, ‘terroristen’ en zwarthandelaren. Foute Westlanders met bloed aan hun handen.

Inzage

Wat betreft de (klein)kinderen van het echtpaar op leeftijd ergens in het Westland. Zij zullen waarschijnlijk het meest gevoelige archief van Nederland nooit bezoeken om het dossier van hun vader of opa op te vragen om in te zien. Want ‘fout’ Westland hulde zich in stilzwijgen, inclusief alle bijbehorende emoties en gebeurtenissen.